Nuladha laku utama,
Tumrape wong Tanah Jawi,
Wong agung ing Ngeksiganda,
Panembahan Senapati,
Kepati amarsudi,
Sudane hawa lan nepsu,
Pinesu tapa brata,
Tanapi ing siyang ratri,
Amamangun karyenak tyasing sesama
contohlah laku utama, bagi orang Jawa, orang besar dari Ngeksiganda(mataram), panembahan senapati, yang tekun, mengurangi hawa nafsu, dengan jalan prihatin, serta siang malam selalu menyenangkan hati orang lain.
Samangsane pasamuan,
Mamangun marta martani,
Sinambi ing saben mangsa,
kala kalaning asepi,
Lelana teki-teki,
Nggayuh geyonganing kayun,
Kayungyun eninging tyas,
Sanityasa pinrihatin,
Puguh panggah cegah dhahar lawan nendra
dalam setiap pergaulan, menjaga kebahagiaan lahir batin dengan tenang dan sabar, pada setiap kesempatan, disaat longgar, mengembara dan bertapa, mencapai cita-cita hati, terpesona akan suasana hening, hati senantiasa dibuat prihatin, selalu berpegang teguh, mengurangi makan dan tidur
Saben mendra saking wisma,
Lelana laladan sepi,
Ngingsep sepuhing supana,
Mrih pana pranawang kapti,
Tis tising tyas marsudi,
Mardawaning budya tulus,
Mesu reh kasudarman,
Neng tepining jala nidhi,
Sruning brata kataman wahyu dyatmika
setiap pergi meninggalkan istana, berkelana ke tempat yang sunyi, menghirup berbagai ilmu, agar tercapai yg dituju, maksud hati ingin mencapai, kelembutan hati yang utama,mengerahkan kemampuannya dalam menghayati cinta kasih, ditepi samudera, mendapatkan anugerah illahi.
Wikan wikoning samodra,
kederan wus den ideri,
kinemat kamot hing driya,
Rinegan segegem dadi,
Dumadya angratoni,
Nenggih Kanjeng Ratu Kidul,
Ndedel nggayuh gegaana,
Umara marak maripih,
Sor prabawa lan wong agung Ngeksiganda
memahami kekuasaan samudra, semuanya sudah dilalui, dirasakan dan mengendap dalam sanubari, ibaratnya digenggam dalam satu genggaman, sehingga terkuasai, tersebutlah Kanjeng Ratu Kidul, naik ke angkasa, datang menghadap dengan hormat, kalah wibawa dengan sang raja mataram.
Dahat denira aminta,
Sinupeket pangkat kanthi,
Jroning alam palimunan,
Ing pasaban saben sepi,
Sumanggem anyanggemi,
Ing karsa kang wus tinamtu,
Pamrihe mung aminta,
Supangate teki-teki,
Nora ketang teken janggut suku jaja
memohon dengan sangat, agar dekat dan dijadikan sebagai pengikut, didalam alam gaib, pada waktu berkelana di alam hening, siap menyanggupi, kehendak yg sudah ditentukan, harapanya hanyaalah minta restu dlm bertapa, tidak peduli meskipun susah payah
Prajanjine abipraya,
saturun turuning wuri,
mengkono trahing ngawirya,
yen amasah mesu budi,
dumadya glis dumugi,
iya ing sakarsanipun,
wong agung ing Ngeksiganda,
nugrahane prapteng mangkin,
Trah tumerah dharahe padha wibawa.
janji yang bertujuan baik untuk anak cucu kelak, begitulah manusia luhur, bila mempertajam hati, akhirnya kesampaian, apa yang diinginkannya orang besar dari mataram, anugerahnya hingga sekarang, seluruh anak cucu berwibawa
Ambawani tanah jawa,
kang padha jumeneng aji,
Satriya dibya sumbaga,
tan liyan trahing senopati,
pan iku pantes ugi,
tinelad labetanipun,
ing sakuwasanira,
enake lan jaman mangkin,
sayektine tan bisa ngepleki kuna
menguasai tanah jawa/nusantara, yang menjadi raja, satria luhur, tak lain keturunan senopati, pantas menjadi teladan, disesuaikan kemampuan, disesuaikan jaman, tentunya tidak sama persis seperti jamaan dulu
Lowung kalamun tinimbang,
ngaurip tanpa prihatin,
nanging ta ing jaman mangkya,
pra mudha kang den karemi,
manulad nelad nabi,
nayakengrat Gusti Rasul,
anggung ginawe umbag,
saben seba mampir masjid,
ngajab-ajab mukjijat tibaning drajat
masih lumayan bila dibanding, orang hidup jaman prihatin, tetapi di masa kini, yg digemari anak muda, meniru-niru nabi, utusan Tuhan yaitu Rasul, yg hanya dipakai untuk sombong-sombongan, setiap akan bekerja singgah dulu ke masjid, mengharap mukjizat agar naik derajat (pangkat).
Anggung anggubel sarengat,
saringane tan den wruhi,
dalil dalaning ijemak,
kiyase ora mikani,
ketungkul mungkul sami,
bengkrakan ing masjid agung,
kalamun maca kutbah,
lelagone dandanggendhis,
swara arum ngumandhang cengkok palaran
hanya memahami kulitnya saja, tetapi intinya tidak dikuasai, pengetahuan tentang tafsir dan aturan-aturannnya, serta suri teladan, tidak diketahui, mereka hanya terlena, over acting ke masjid agung, bila sedang membaca kutbah, berirama dandanggula, serta merdu bergema gaya palaran.
Lamun sira paksa nulad,
tuladhaning kanjeng nabi,
oo ngger kadohan panjangkah,
wateke tan betah kaki,
rehne ta sira jawi,
sathithik bae wis cukup,
aywa guru aleman,
nelad kas ngepleki pekih,
lamun pengkuh pangangkah yekti karahmat
bila kamu bertekad mencontoh, tindak tanduk kaanjeng nabi, ooo nak itu terlalu muluk namanya, biasanya tidak akan mampu, karena kamu itu orang jawa, sedikit saja sudah cukup, jangan hanya mencari pujian, bersemangat meniru fakih, apabila mampu, memang ada harapan mendapatkan rahmat.
Nanging enak ngupa boga,
rehne ta tinitah langip,
apata suwiteng nata,
tani tanapi agrami,
mangkono mungguh mami,
padune wong dahat cubluk,
durung weruh cara arab,
jawaju bae tan ngenting,
parandene paripeksa mulang putra
tetapi sebaiknya mencari nafkah, karena dititahkan sbg makhluk lemah, mengabdi raja, bertani atau dagang, begitu menurut pendapatku, ini karena aku org bodoh, belum faham cara arab, sedangkan pengetahuan jawa saja tidak mememadai, namun memaksakan diri mendidik anak
saking duk maksih taruna,
sadhela wus anglakoni,
aberag marang agama,
maguru anggering kaji,
sawadine tyas mami,
banget wedine ing mbesuk,
pranatan akhir jaman,
tan tutug kaselak ngabdi,
nora kober sembahyang gya tinimbalan
karena sewaktu muda, sebenarnya pernah mengalami, belajar agama, berguru sesuai aturan haji, sesungguhnya direlung hatiku, sangat takut akan hari esok, menghadapi akhir hayat, belum selesai berguru, terhenti karena mengabdi, tidak sempat sembahyang, lalu dipanggil menghadap.
mrang ingkang asung pangan,
yen kesuwen den dukani,
abubrah bawur tyasing wang,
lir kiyamat saben ari,
bot Allah apa Gusti,
tambuh tambuh solah ingsun,
lawas lawas nggrahita,
rehne ta suta priyayi,
yen mamriha dadi kaum temah nistha.
oleh yang memberi nafkah, bila terlambat dimarahi, rusak dan bingung hatiku, bak kiamat setiap hari, berat agama atau majikan, ragu-ragu dalam tindakan, lama-lama terpikir, krn sebagai anak bangsawan, tidak pada tempatnya jika ingin menjadi juru doa
tuwin ketip suragama,
pan ingsun ora winaris,
anggur baya ngantepana,
pranatan wajibing urip,
lampahan angluluri,
kuna kumunananira,
kongsi tumekeng samangkin,
kikisane tan lyan amung ngupa boga
atau ingin menjadi khatib, hal itu bukan bidang saya, lebih baik berpegang teguh, tata aturan kehidupan, menjalankan dan mengikuti jejak para leluhur, jaman dahulu hingga kini, yang pada akhirnya tak lain mencari nafkah
onggan kang tan merlokena,
mungguh ugering ngaurip,
uripe lan tripakara,
wirya arta tri winasis,
kalamun kongsi sepi,
saka wilangan tetelu,
telas tilasing janma,
aji godhong jati aking,
temah papa papariman ngulandara
salahnya sendiri yang tidak peduli, terhadap landasan penghidupan, hidup berlandaskan tiga hal, keluhuran kesejahteraan dan ilmu pengetahuan, bila tidak memiliki salah satunya, habislah arti sebagai manusia, lebih berharga daun jati kering, akhirnya menderita menjadi pengemis dan gelandangan
kang wus waspada ing patrap,
mangayut ayat winasis,
wasana wosing jiwangga,
melok tanpa aling-aling,
kang ngalingi kalingling,
wenganipun rasa tumlawung,
keksi saliring jaman,
angelangut tanpa tepi,
yeku aran tapa tapaking hyang sukma
yang sudah tahu cara menghayati aturan bijaksana, akhir dari inti pribadinya, terlihat nyata tanpa penghalang, yang menghalangi tersingkir, terbukalah rasa sayup-sayup sampai, terlihatlah segala keadaan, tampak tak berbatas, itulah yg disebut mendapat bimbingan Tuhan
mangkono janma utama,
tuman tumanem ing sepi,
ing saben rikala mangsa,
masah anemasuh budi,
laire anetepi,
ing reh kasatriyanipun,
susila anoraga,
wignya met tyasing sesami,
yeku aran wong barek berag agama
begitulah manusia sejati, gemar membiasakan diri di alam sepi, pada saat tertentu, mempertajam membersihkan jiwa, caranya dengan berpegang pada kedudukannya sebagai ksatria, bertindak baik dan rendah hati, pandai bergaul, pandai memikat hati, itulah orang yg disebut menghayati/menjalankan agama
ing jaman mengko pan ora,
arahe para taruni,
yen antuk tuduh kang nyata,
nora pisan den lakoni,
banjur njujur ken kapti,
kakekne arsa winuruk,
ngandelke gurunira,
pandhitane prasaja sidik,
tur wus manggon pamucunge mring makripat
dijaman skrg tidak demikian, sikap anak muda, apabila mendapat petunjuk nyata, tidak pernah dijalankan, lalu menuruti kehendak hati, kakeknya saja mau diberi pelajaran, mengandalkan gurunya seorang pandita negara yg pandai, dan sudah menguasai ilmu makrifat
Sae sakestu